Neden Esneriz ve Esnemek Neden Bulaşıcı Görünür?

Toplantının ortasında biri esner, birkaç saniye sonra masanın etrafındaki üç kişi daha aynı şeyi yapar. Kimse konuşmaz, kimse anlaşmaz ama esneme sanki odada dolaşır. Günde onlarca kez tekrarladığımız bu sıradan hareket, aslında hem işlevi hem de bulaşıcı görünmesi bakımından hâlâ tam olarak çözülememiş davranışlardan biridir. Yine de üzerinde uzlaşılmış birkaç açıklama ve gözlemlenebilir birkaç özellik vardır.

Esneme Tam Olarak Nedir?

Esneme, ağzın geniş biçimde açılmasıyla derin bir nefes alınması ve ardından daha kısa bir nefes verilmesinden oluşan istem dışı bir harekettir. Çene açılır, göğüs kafesi genişler, gözler kısılır ve çoğu zaman gözyaşı bezleri hafifçe sıkışır. Hareket birkaç saniye sürer ve genellikle yarıda kesilmesi zordur; başlamış bir esnemeyi durdurmaya çalışmak çoğu insanda tatmin edici olmayan bir his bırakır.

Esneme yalnızca insanlara özgü değildir. Memelilerde, kuşlarda ve sürüngenlerde de benzer davranışlar gözlenir. Bu kadar yaygın olması, esnemenin çok eski ve temel bir işlevle bağlantılı olduğunu düşündürür. Ayrıca insan doğmadan önce, anne karnındaki dönemde bile esneme hareketi görülür; yani öğrenilerek kazanılan bir davranış değildir.

Neden Esneriz?

Uzun süre esnemenin oksijen ihtiyacından kaynaklandığı düşünülmüştür. Bu açıklama sezgisel olarak akla yatkındır ama tek başına yeterli görülmez, çünkü esneme yalnızca havasız ortamlarda değil, oksijenin bol olduğu koşullarda da ortaya çıkar. Bugün daha çok kabul gören açıklamalar, esnemeyi uyanıklık düzeyindeki geçişlerle ve beynin ısı dengesiyle ilişkilendirir.

Geçiş açıklamasına göre esneme, bir uyanıklık durumundan diğerine geçerken ortaya çıkar. İnsanlar uykuya dalmadan önce esner, uyandıktan sonra esner, sıkıcı bir işten heyecanlı bir işe geçerken esner. Yani esneme yalnızca yorgunluğun değil, durum değişiminin işareti olabilir. Sınav öncesi, sahneye çıkmadan önce ya da yarış başlamadan hemen önce esneyen insanların varlığı bu açıklamayı destekler; bu kişiler yorgun değil, tam tersine gerginlik ve hazırlık hâlindedir.

Isı dengesi açıklaması ise esnemenin sırasında alınan derin havanın ve çene kaslarındaki hareketin baş bölgesindeki kan dolaşımını değiştirdiğini, bunun serinletici bir etki yaratabileceğini öne sürer. Ortam sıcaklığıyla esneme sıklığı arasında ilişki gözlendiği bilinir; ancak bu açıklama da tek başına her durumu karşılamaz. Büyük olasılıkla esneme, tek bir amaca değil birkaç işleve birden hizmet eden bir davranıştır.

Bulaşıcılık Meselesi

Esnemenin en dikkat çekici yanı, başkasında görüldüğünde tetiklenmesidir. Yalnızca görmek de gerekmez; esneme sesini duymak, esneme sözcüğünü okumak, hatta esnemeyi düşünmek bile yeterli olabilir. Bu yazıyı okurken en az bir kez esnediyseniz, bu tam olarak anlatılan olgudur.

• Etki, tanıdık kişilerde yabancılara göre daha güçlü görünür.
• Aynı ortamda bulunan bir grupta hızla yayılabilir.
• Küçük çocuklarda bu tepki henüz belirgin değildir, ilerleyen yaşlarda ortaya çıkar.
• İnsanlar dışında bazı hayvanlarda da benzer bir yayılma gözlenmiştir.

Yaygın açıklama, bulaşıcı esnemenin taklit ve empatiyle ilişkili süreçlerle bağlantılı olduğudur. İnsan, karşısındaki kişinin hareketini içsel olarak yeniden üretme eğilimindedir; gülümsemenin, esnemenin ya da bir başkası sendelediğinde kendi bedenimizin kasılmasının ardında benzer bir mekanizma vardır. Bir grubun ortak uyanıklık düzeyini eşitlemeye yarayan bir işaret olduğu da düşünülür: birinin dinlenmeye ya da tetikte olmaya geçişi, gruba sessizce yayılır.

Ne Zaman Dikkat Edilmeli?

Esneme normalde tamamen zararsızdır ve tedavi gerektirmez. Ancak gün içinde alışılmadık derecede sık esniyorsanız, bunun arkasında genellikle basit bir neden bulunur: yetersiz ya da bölünmüş uyku, uzun süre hareketsiz kalmak, havasız bir ortamda uzun süre bulunmak veya monotonluk. Bu durumlarda kısa bir yürüyüş, ortamı havalandırmak ve uyku düzenini gözden geçirmek çoğu zaman yeterlidir.

Süreklilik kazanan, gün boyu devam eden ve başka belirtilerle birlikte giden aşırı esneme ise bir hekime danışmayı gerektirebilir. Burada belirleyici olan sıklığın kendisi değil, kişinin kendi olağan düzeninden belirgin biçimde ayrılmasıdır.

Sonuçta esneme, bedenin en sıradan görünen ama en az anlaşılmış hareketlerinden biri olmayı sürdürüyor. Bir geçiş işareti, belki bir serinletme yöntemi, belki de grup içinde sessizce dolaşan bir uyum sinyali. Bir sonraki sefer birinin esnediğini gördüğünüzde kendinizi tutmaya çalışın; ne kadar zor olduğunu fark etmek bile bu davranışın ne kadar köklü olduğunu anlatır.